Portal Orzeczeń Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 28 października 2025 r.

Sąd Apelacyjny we Wrocławiu V Wydział Cywilny w składzie:

Przewodniczący: SSA Wojciech Damaszko

Protokolant: Iwona Romanowska-Gładka

po rozpoznaniu w dniu 28 października 2025 r. we B. na rozprawie

sprawy z powództwa Z. R.

przeciwko Syndykowi masy upadłości (...) spółce akcyjnej z siedzibą w B.

o ustalenie i o zapłatę ewentualnie o zapłatę

na skutek apelacji strony pozwanej

od wyroku Sądu Okręgowego we Wrocławiu

z dnia 4 maja 2023 r. sygn. akt I C 727/20

w zakresie powództwa o ustalenie (punkt I)

oddala apelację.

UZASADNIENIE

Sąd Okręgowy we Wrocławiu zaskarżonym wyrokiem z 4 maja 2023 r. ustalił, że umowa kredytu hipotecznego nr (...) indeksowanego do (...) z dnia 6 marca 2007 r. zawarta między powodem Z. R. a poprzednikiem prawnym strony pozwanej (...) S.A. z siedzibą w B. – (...) S.A. z siedzibą w X. jest nieważna (pkt I); zasądził od strony pozwanej (...) S.A. z siedzibą w B. na rzecz powoda Z. R. kwotę 95 065,11 zł oraz kwotę 67 900,45 (...) z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia 24 grudnia 2022 r. do dnia zapłaty (pkt II); zasądził od strony pozwanej na rzecz powoda kwotę 12 847 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się wyroku do dnia zapłaty tytułem zwrotu kosztów postępowania (pkt III); nakazał stronie pozwanej, aby uiściła na rzecz Skarbu Państwa – Sądu Okręgowego we Wrocławiu kwotę 963,32 zł tytułem brakujących wydatków na koszt dowodu z opinii biegłego sądowego (pkt IV).

Z zasadniczych ustaleń Sądu Okręgowego (k. 409-411v) wynikało m.in., że 6 marca 2007 r. powód zawarł z (...) S.A. w X. - (...) w C. umowę kredytu hipotecznego nr (...) indeksowanego do (...) na 336 963,60 zł, przeznaczonego m.in. na pokrycie części kosztów budowy lokalu mieszkalnego. Ustalono, że spłata kredytu nastąpi w 360 równych miesięcznych ratach kapitałowo – odsetkowych. W dniu wypłaty kredytu lub każdej transzy kredytu kwota wypłaconych środków miała być przeliczana do (...) według kursu kupna walut określonego w Tabeli Kursów - obowiązującego w dniu uruchomienia środków (§ 9 ust. 2). Wysokość zobowiązania miała być ustalana jako równowartość wymaganej spłaty wyrażonej w (...) po jej przeliczeniu według kursu sprzedaży walut określonego w „Bankowej tabeli kursów walut dla kredytów dewizowych oraz indeksowanych kursem walut obcych” do (...) obowiązującego w dniu spłaty (§ 10 ust. 3). Umowa została powodowi przedstawiona do podpisu jako gotowy dokument, powód nie mógł jej modyfikować. W dniu 14 grudnia 2009 r. został zawarty aneks nr (...) do umowy, na mocy którego bank umożliwił powodowi spłatę zobowiązania w walucie indeksacji (...).

Sąd Okręgowy ocenił, że powództwo o ustalenie podlegało uwzględnieniu. W ocenie Sądu I instancji twierdzenia powoda co do nieważności umowy kredytu zawartej pomiędzy nim a Bankiem należy uznać za zasadne w oparciu o art. 58 § 1 i 3 k.c. w związku z art. 69 Prawa bankowego oraz art. 353 ¹ k.c. Podzielono również stanowisko powoda w zakresie uznania postanowień umowy kredytowej dotyczących przeliczania kredytu i rat za klauzule abuzywne, co skutkowało nieważnością całej umowy kredytu. Kredytobiorca zawarł umowę jako konsument i z mocy art. 385 ¹ § 1 k.c. postanowienia umowne nieuzgodnione z nim indywidualnie nie wiązały go, gdyż kształtowały jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami i rażąco naruszały jego interesy. W wyniku eliminacji klauzul abuzywnych, umowa nie mogła w dalszym ciągu być realizowana, w związku z czym zachodziły podstawy do ustalenia jej nieważności. Sąd Okręgowy ocenił, że powód miał interes prawny w rozumieniu art. 189 k.p.c. w ustaleniu nieważności umowy.

Postanowieniem z dnia 21 października 2024 r. Sąd Okręgowy podjął zawieszone postępowanie w zakresie żądania ustalenia i zarządził doręczenie odpisu wyroku wraz z uzasadnieniem (k. 462).

Wyrok Sądu Okręgowego zaskarżyła w całości strona pozwana, zarzucając:

1.  naruszenie przepisów postępowania: art. 233 § 1 k.p.c.; art. 233 § 1 k.p.c. w związku z art. 299 k.p.c.; art. 233 § 1 k.p.c.; art. 235 ² § 1 pkt 2 i 5 k.p.c. w związku z art. 227 k.p.c., w sposób szczegółowo opisany w apelacji (k. 486v-487);

2.  naruszenie przepisów prawa materialnego: art. 69 ust. 1 i 2 ustawy Prawo bankowe w związku z art. 58 § 1 k.c. w związku z art. 65 k.c.; art. 353 ¹ k.c. w związku z art. 58 § 1 i 3 k.c.; art. 385 ¹ § 1 i § 3 k.c.; art. 385 ¹ k.c.; art. 385 ¹ § 1 k.c.; art. 385 ¹ § 2 k.c.; art. 385 ¹ § 2 k.c. w związku z art. 56 k.c., art. 354 § 1 k.c. i w związku z art. 6 ust. 1 Dyrektywy Rady 93/13; art. 65 § 1 i 2 k.c. w związku z art. 56 k.c.; art. 65 § 1 i 2 k.c. w związku z art. 56 k.c.; art. 56 k.c.; art. 189 k.p.c.; art. 84 ust. 1 p.u.; art. 358 § 2 k.c., w sposób szczegółowo opisany w apelacji (k. 487-487v).

Pozwany wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku poprzez oddalenie powództwa w całości, ewentualnie, o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, a w każdym przypadku, o zasądzenie na jego rzecz od powoda kosztów postępowania za obie instancje. W apelacji zawarto również wnioski o zawieszenie postępowania (k. 488).

Postanowieniem z dnia 9 kwietnia 2025 r. Sąd Apelacyjny postanowił oddalić wniosek o zawieszenie postępowania apelacyjnego w zakresie roszczenia o ustalenie (k. 510).

W odpowiedzi na apelację, powód wniósł o jej oddalenie w całości jako bezzasadnej i o zasądzenie od pozwanej na jego rzecz kosztów postępowania apelacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie.

Sąd Apelacyjny zważył, co następuje

Apelacja w zakresie roszczenia o ustalenie podlegała oddaleniu jako niezasadna.

Podstawą rozpoznania apelacji były ustalenia faktyczne poczynione przez Sąd Okręgowy w ramach uzasadnienia zaskarżonego wyroku. Znajdowały one bowiem należyte oparcie w zgromadzonym materiale dowodowym. Sąd Okręgowy w prawidłowy sposób przeprowadził postępowanie dowodowe i poczynił na jego podstawie relewantne ustalenia faktyczne, przedstawiające fakty istotne dla rozstrzygnięcia sprawy. Powtarzanie ustaleń Sądu pierwszej instancji nie jest zatem konieczne i Sąd Apelacyjny, przy zastosowaniu art. 387 § 2 ¹ k.p.c., władny jest poprzestać na stwierdzeniu, że ustalenia te uznaje za swoje.

Na wstępie wskazać należy, że zmiana podmiotowa, która zaszła w toku postępowania w związku z ogłoszeniem upadłości jednej ze stron, była dopuszczalna i nie stała na drodze rozpoznaniu sprawy o ustalenie. Stroną pozwaną w miejsce (...) S. A. w B. został w tym zakresie Syndyk masy upadłości (...) S.A. w upadłości w B.. Zgodnie z aktualnym orzecznictwem, proces z powództwa kredytobiorcy-konsumenta o ustalenie nieistnienia stosunku prawnego z umowy kredytu przeciwko bankowi, co do którego w toku postępowania ogłoszono upadłość, nie jest sprawą o wierzytelność podlegającą zgłoszeniu do masy upadłości w rozumieniu art. 145 ust. 1 Pr. Up. Tym samym postępowanie to może być podjęte z chwilą ustalenia osoby pełniącej funkcję syndyka, a to nawet w przypadku, gdy wierzytelność pieniężna wynikająca z ewentualnego ustalenia jest zgłaszana do masy upadłości (por. uchwała SN z 19 września 2024 r., sygn. akt III CZP 5/24, wyrok SA w Warszawie z 14 listopada 2024 r., sygn. akt V ACa 1383/24).

Cel art. 145 ust. 1 prawa upadłościowego, jakim jest zatamowanie biegu postępowań sądowych, które mogą stać się zbędne wskutek umieszczenia wierzytelności na liście, nie jest aktualny w odniesieniu do spraw o ustalenie. Dla oceny, czy postępowanie w sprawie powinno zostać podjęte już z chwilą ustalenia osoby pełniącej funkcję syndyka, nie ma znaczenia rozstrzygnięcie kwestii tego, czy powód, wobec możliwości zgłoszenia wierzytelności w postępowaniu upadłościowym, ma interes prawny w żądaniu ustalenia nieistnienia stosunku prawnego z umowy kredytu. Zagadnienie to pozostaje istotne jedynie dla oceny, czy zgłoszone w sprawie żądanie ustalenia jest zasadne, czy - przeciwnie - podlega oddaleniu (III CZP 5/24). Regulacja art. 84 prawa upadłościowego nie stoi temu na przeszkodzie.

Wobec tego, rzeczona zmiana strony pozwanej nie stanowiła przeszkody w rozpoznaniu powództwa o ustalenie. Nie było również podstaw do zawieszenia postępowania.

Przechodząc do analizy pozostałych zarzutów podniesionych w apelacji, Sąd Apelacyjny zauważa, że skupiały się one na naruszeniu przepisów prawa procesowego, w szczególności art. 233 § 1 k.p.c., co do okoliczności mających znaczenie dla oceny abuzywności spornych postanowień umownych i naruszeniu prawa materialnego, zwłaszcza art. 385 ¹ § 1, 2 i 3 k.c., poprzez uznanie postanowień umowy za abuzywne. Podnoszono także zarzuty naruszenia prawa materialnego, a także niezastąpienie wyeliminowanych klauzul innymi mechanizmami przeliczeniowymi.

Wbrew zarzutom apelacji, powód miał interes prawny w wytoczeniu powództwa o ustalenie nieważności umowy kredytu. Skutek, jaki wywoła uprawomocnienie się wyroku ustalającego, zapewni powodowi ochronę ich prawnie doniosłych interesów, gdyż definitywnie kończy spór co do tego, czy istnieje stosunek prawny wynikający z umowy kredytu. Z tych względów zarzut naruszenia art. 189 k.p.c. był niezasadny.

Za nieuzasadniony Sąd Apelacyjny uznał także zarzut apelacji dotyczący naruszenia art. 233 § 1 k.p.c., zmierzający do podważenia dokonanej przez Sąd pierwszej instancji oceny dowodów. W ocenie Sądu Apelacyjnego, z uzasadnienia zaskarżonego wyroku nie wynika takie rozumowanie Sądu Okręgowego, które ignorowałoby zasady logiki, doświadczenia życiowego, czy też prowadziłoby do pominięcia wniosków lub przyjęcia wniosków niewynikających z powyższego materiału. Przeciwnie, rozważania Sądu pierwszej instancji były poparte trafną i przekonującą oceną dowodów, prowadzącą do ustalenia prawidłowej podstawy faktycznej rozstrzygnięcia. Zakwestionowanie w apelacji oceny dowodów dokonanej przez Sąd Okręgowy było nieskuteczne i nie prowadziło do odmiennej ich oceny przez Sąd Apelacyjny. Ponadto analiza apelacji prowadziła do wniosku, że zarzuty naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. dotyczą nie tyle oceny dowodów, co wniosków, jakie z poczynionych na ich podstawie ustaleń zostały wyciągnięte przez Sąd Okręgowy, a zatem w rzeczywistości odnoszą się do materialnoprawnej oceny faktów istotnych dla rozstrzygnięcia dokonanego przez Sąd pierwszej instancji. Argumentacja apelacji była w tym zakresie ukierunkowana przede wszystkim na zakwestionowanie dokonanej oceny materiału dowodowego, sprowadzającej się do stwierdzenia abuzywności postanowień zawartych w umowie kredytowej. Zarzuty te były nietrafne.

Odnosząc się do zarzutów naruszenia prawa procesowego w zakresie pominięcia dowodu z zeznań świadków N. U. oraz U. C., to należało wskazać, że ocena Sądu I instancji tychże dowodów była prawidłowa. Sąd odebrał zeznania świadków w trybie art. 271 ¹ k.p.c. (k. 230-233v, k. 235-248), jednak nie uznał ich za przydatne w sprawie, ponieważ świadkowie nie wskazali żadnych konkretnych okoliczności dotyczących niniejszej sprawy w swoich zeznaniach. Ponadto trafnie wskazał Sąd Okręgowy, że kwestie związane z finansowaniem przez Bank kredytów indeksowanych do waluty obcej czy zasad sporządzania przez bank tabel kursowych nie miały znaczenia dla rozstrzygnięcia. Z punktu widzenia kredytobiorcy okoliczności powyższe nie miały decydującego znaczenia skoro sposób ustalania kursów walut pozostawiony był ostatecznie w rękach jednej strony stosunku zobowiązaniowego, co miało bezpośredni wpływ na bieżącą wysokość zadłużenia oraz wartość w PLN poszczególnych rat kredytu. Mechanizm ustalania kursów walut winien być jasny i znany kredytobiorcy już w momencie zawarcia umowy. Z przedmiotowej umowy jednak nie wynika, w jaki sposób było ustalane zobowiązanie powoda. Brak było także podstaw do odmowy wiarygodności zeznaniom powoda. Powód opisał po prostu jak przebiegała procedura zawarcia z nim umowy.

Za miarodajne dla ustalenia stanu faktycznego uznać należało zatem przede wszystkim dowody z dokumentów i dowód z przesłuchania powoda. W każdej sprawie należy mieć na względzie, że dowód z przesłuchania strony powodowej pochodzi bezpośrednio od strony zainteresowanej rozstrzygnięciem sprawy (m.in. dlatego z mocy wyraźnej dyspozycji art. 299 k.p.c. ustawodawca czyni ten dowód subsydiarnym), jednak okoliczność ta nie dawała wystarczającej podstawy, aby uznać ten dowód za niewiarygodny. Sąd Okręgowy trafnie dał wiarę powodowi co do tej okoliczności, że nie był w sposób prawidłowy pouczony o ryzyku związanym z indeksacją kredytu, wobec tego wszystkie zarzuty dotyczące tej kwestii uznać należało za chybione.

Analizując podniesione zarzuty naruszenia przepisów prawa materialnego, Sąd Apelacyjny stoi na stanowisku, że treść spornej umowy mieści się w konstrukcji ogólnej umowy kredytu bankowego i stanowi jej możliwy wariant (art. 353 ¹ k.c. w zw. z art. 69 Pr. Bank.). Umowa kredytu wiążąca wysokość udzielonego kredytu i wysokość jego spłat z kursem waluty obcej nie jest sprzeczna z ogólną konstrukcją umowy kredytu przewidzianą w art. 69 Pr. Bank. Orzecznictwo Sądu Najwyższego w tym zakresie jest utrwalone (por. wyrok SN z 27 lipca 2021 r., sygn. akt V CSKP 49/21, wyrok SN z 11 grudnia 2019 r., sygn. akt V CSK 382/18; wyrok SN z 22 stycznia 2016 r., sygn. akt I CSK 1049/14). W umowie zawarto kwotę i walutę kredytu, czyniąc zadość wymogowi z art. 69 ust. 2 pkt 2 Pr. Bank.

W sprawie istotna jest ocena, czy zawarte w spornej umowie klauzule, odnoszące się do waloryzacji kwoty kredytu i rat kredytowych, mogą być oceniane na gruncie art. 385 ¹ k.c. jako postanowienia abuzywne, a w dalszej kolejności, w razie eliminacji tych klauzul, czy umowa może być uznana za ważną.

Wykładnia art. 385 ¹ § 1 k.c. w aktualnym orzecznictwie Sądu Najwyższego nie budzi wątpliwości (por. wyroki SN z 27 lutego 2019 r., sygn. akt II CSK 19/18, wyrok SN z 29 października 2019 r., sygn. akt IV CSK 309/18). Niedozwolonymi postanowieniami umownymi są klauzule umowne, które spełniają łącznie trzy przesłanki pozytywne, tj. zawarte zostały w umowach z konsumentami, kształtują prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami oraz rażąco naruszają jego interesy. Oceny abuzywności klauzul umownych dokonuje się na datę zawarcia umowy, a okoliczność wykonania zobowiązania w części lub nawet w całości nie przekreśla takiej możliwości. Kontrola abuzywności postanowień umowy wyłączona jest zaś jedynie w przypadku spełnienia jednej z dwóch przesłanek negatywnych, tj. gdy postanowienie umowne zostało indywidualnie uzgodnione z konsumentem oraz gdy postanowienie umowne określa główne świadczenia stron i jest sformułowane w sposób jednoznaczny.

Odnosząc się w pierwszej kolejności do przesłanek negatywnych, należy stwierdzić, że żadna z nich nie ziściła się na gruncie niniejszej sprawy. Pozwany nie wykazał, zgodnie z art. 385 ¹ § 4 k.c., by kwestionowane klauzule były indywidualnie uzgodnione z kredytobiorcami. Wpływ konsumenta na indywidulane uzgodnienie treści umowy musi mieć charakter realny, a nie polegać jedynie na możliwości wystąpienia z określonym wnioskiem kredytowym, czy przyjęciu danej oferty banku. Nieuzgodnione indywidualnie są te postanowienia umowy, na których treść konsument nie miał rzeczywistego wpływu. Chodzi zatem o postanowienia, które nie były uzgadniane w toku negocjacji albo nie zostały przyjęte w następstwie propozycji kontrahenta (por. wyrok SN z 1 marca 2017 r., sygn. akt IV CSK 285/16). W niniejszej sprawie nie wykazano, aby takie negocjacje miały miejsce.

Warunki umowy zawsze zostaną uznane za niewynegocjowane indywidualnie, jeżeli zostały sporządzone wcześniej, zwłaszcza jeśli zostały przedstawione konsumentowi w formie uprzednio sformułowanej umowy standardowej (art. 3 ust. 1 Dyrektywy 93/13/EWG). W niniejszej sprawie całość spornych postanowień pochodzi z dokumentów o takim charakterze – sporna umowa stanowiła bowiem gotowy wzorzec, sporządzany przez komórkę banku. W żaden sposób nie była zależna od woli kredytobiorcy i nie podlegała szczegółowym negocjacjom ani ingerencji w jej treść. Konsument nie miał wpływu na treść powstałego stosunku prawnego, poza ustaleniem kwoty kredytu, ewentualnie wysokości marży banku wpływającej na ostateczne oprocentowanie. Również sama decyzja co do zawarcia umowy zawierającej klauzule waloryzacyjne nie oznacza automatycznie, że klauzule te zostały indywidualnie uzgodnione. Przez pryzmat świadomości zawarcia umowy kredytu waloryzowanego także nie sposób wywodzić indywidualnego uzgodnienia umowy. Pozwany nie udowodnił żadnych okoliczności, które skłaniałyby do odmiennych wniosków. W konsekwencji należało uznać, że nie wykazał, aby doszło do indywidualnego uzgadniania klauzul dotyczących mechanizmu waloryzacji.

Odnosząc się do kolejnej negatywnej przesłanki warunkującej ocenę abuzywności postanowień umownych, Sąd Apelacyjny stoi na stanowisku, że klauzula ryzyka walutowego określa główne świadczenie stron. Stanowisko to jest zgodne z aktualną, ugruntowaną linią orzeczniczą Sądu Najwyższego (por. wyrok SN z 30 września 2020 r., sygn. akt I CSK 556/18, wyrok SN z 4 kwietnia 2019 r., sygn. akt III CSK 159/17, wyrok SN z 9 maja 2019 r., sygn. akt I CSK 242/18, wyrok SN z 11 grudnia 2019 r., sygn. akt V CSK 382/18, wyrok SN z 2 czerwca 2021 r., sygn. akt I CSKP 55/21). Również (...) wyraził pogląd, że klauzule dotyczące ryzyka wymiany określają główny przedmiot umowy kredytu. Ich usunięcie spowodowałoby bowiem nie tylko zniesienie mechanizmu waloryzacji oraz różnic kursów walutowych, ale również – pośrednio – zaniknięcie ryzyka kursowego, które jest związane bezpośrednio z waloryzacją kredytu (por. wyrok TSUE z 14 marca 2019 r., sygn. akt C-118/17).

Przechodząc do analizy przesłanek pozytywnych abuzywności, należy powtórzyć, że powód jest konsumentem w rozumieniu art. 22 ¹ k.c. Należało zatem ocenić zgodność klauzul z dobrymi obyczajami. W orzecznictwie przyjmuje się, że postanowienie umowne jest sprzeczne z dobrymi obyczajami, jeżeli kontrahent konsumenta, traktujący go w sposób sprawiedliwy, słuszny i uwzględniający jego prawnie uzasadnione roszczenia, nie mógłby racjonalnie spodziewać się, iż konsument ten przyjąłby takie postanowienie w drodze negocjacji indywidualnych. (...), akcentując konieczność kontraktowania konsumenta zgodnie z dobrymi obyczajami, doprecyzował wymagania, którym muszą sprostać postanowienia umowne, aby mogły zostać uznane za dozwolone, wskazując, że instytucje finansowe zobowiązane są do dostarczania kredytobiorcom informacji wystarczających do podjęcia przez nich świadomych i rozważnych decyzji. Warunek dotyczący ryzyka kursowego musi zostać zrozumiany przez konsumenta zarówno w aspekcie formalnym i gramatycznym, jak i w odniesieniu do jego konkretnego zakresu, tak, aby właściwie poinformowany oraz dostatecznie uważny i rozsądny przeciętny konsument mógł nie tylko dowiedzieć się o możliwości spadku wartości waluty krajowej względem waluty obcej, ale również oszacować ekonomiczne konsekwencje takiego warunku dla swoich zobowiązań finansowych (por. wyrok (...) z 20 września 2017 r., sygn. akt C-186/16, wyrok (...) z 10 czerwca 2021 r., sygn. akt C-776/19). Dlatego informacja udzielona powodowi powinna wskazywać zagrożenia wiążące się z oferowanym kredytem, tak w odniesieniu do wysokości raty, jak i kapitału pozostałego do spłaty, już w momencie zawarcia umowy. Tego obowiązku bank nie wypełnił. Ze zgromadzonego w sprawie materiału nie wynika, aby bank w sposób wyczerpujący i zrozumiały poinformował powoda o skutkach, jakie wiążą się z zastosowaniem mechanizmu waloryzacji i ryzykiem, jakie ze sobą niesie.

Abuzywność klauzul umowy wynikała nie tylko z braku dostatecznej informacji o ryzyku kursowym, ale również z samej konstrukcji klauzuli waloryzacyjnej i faktu dopuszczalności zupełnie nielimitowanego kształtowania prawnego położenia powoda. Postanowienia umowy określające zasady przeliczenia kwoty kredytu przy jego wypłacie i spłacie, pozwalające bankowi swobodnie kształtować kurs waluty obcej, mają charakter niedozwolonych postanowień umownych. Klauzule waloryzacyjne były już wielokrotnie przedmiotem badania Sądu Najwyższego (por. wyrok SN z 22 stycznia 2016 r., sygn. akt I CSK 1049/14, wyrok SN z 4 kwietnia 2019 r., sygn. akt III CSK 159/17). Takie postanowienia umowne, które uprawniają bank do jednostronnego ustalenia kursów walut, są nietransparentne i pozostawiają pole do arbitralnego działania banku. W ten sposób obarczają kredytobiorcę nieprzewidywalnym ryzykiem oraz naruszają równorzędność stron (por. wyrok SN z 19 września 2018 r., sygn. akt I CNP 39/17, wyrok SN z 24 października 2018 r., sygn. akt II CSK 632/17, wyrok SN z 13 grudnia 2018 r., sygn. akt V CSK 559/17, wyrok SN z 27 lutego 2019 r., sygn. akt II CSK 19/18, wyrok SN z 4 kwietnia 2019 r., sygn. akt III CSK 159/17, wyrok SN z 9 maja 2019 r., sygn. akt I CSK 242/18, wyrok SN z 29 października 2019 r., sygn. akt IV CSK 309/18, wyrok SN z 11 grudnia 2019 r., sygn. akt V CSK 382/18, wyrok SN z 30 września 2020 r., sygn. akt I CSK 556/18).

Nie zasługiwały na uwzględnienie również zarzuty apelacji wskazujące, jakoby bank nie miał możności jednostronnie kształtować zobowiązana kredytobiorcy. Kredyt został przeliczony według kursu kupna ustalonego przez bank. Wysokości rat do zapłaty były więc uzależnione od kryterium zależącego wyłącznie od banku. Podobnie wyłącznie od banku zależała wartość spłat, liczona według dyktowanych przez bank kursów sprzedaży waluty. Umowa nie przedstawiała w tym zakresie działania mechanizmu wymiany waluty obcej tak, by kredytobiorca był w stanie samodzielnie oszacować, w oparciu o jednoznaczne i zrozumiałe kryteria, wypływające dla niego z umowy konsekwencje ekonomiczne.

Wbrew zarzutom apelacji, postanowienia kursowe spornej umowy nie zostały sformułowane językiem prostym i zrozumiałym, a jednocześnie wprowadzają do umowy nierównowagę praw na niekorzyść konsumenta. Wprowadzenie arbitralnej klauzuli kursowej w oczywisty sposób narusza też dobre obyczaje, skoro konsument nie ma jakiejkolwiek możliwości kontroli, czy przedsiębiorca rzetelnie wypełnia postanowienia umowy o zasadach przeliczeń kursów (...)/PLN. Powód nie znał sposobu, w jaki bank kształtował kurs (...), zwiększając go bądź zmniejszając.

Kurs walut obcych ogłaszany przez bank na podstawie art. 111 ust. 1 pkt 4 pr.bank. wiąże klientów banku przy dokonywaniu z bankiem czynności prawnych w okresie od ogłoszenia kursu do ogłoszenia nowego kursu. Istotne jest tu jednak to, iż nie można umową związać konsumenta kursami, które dopiero zostaną ogłoszone, a orzecznictwo jednolicie uznaje takie związanie przyszłym kursem za niedozwolone. Postanowienie o odesłaniu do tabeli kursowej banku, jako współokreślające wysokość pozostałego do spłaty zadłużenia, czyli główne świadczenie kredytobiorcy, co do zasady nie podlega ocenie w świetle art. 385 ¹ § 1 k.c., lecz tylko pod warunkiem, że postanowienie to zostało sformułowane w sposób jednoznaczny. Utrwalona jest rozszerzająca wykładnia tego warunku jako obejmującego nie tylko tekst warunku (jest jasne, co znaczy stosowanie kursu ogłoszonego przez bank), lecz także mechanizm działania tego warunku. Aby odesłanie było dozwolone, w umowie musiałyby zostać zawarte szczegółowe zasady ustalania kursu tak, aby kredytobiorca sam mógł obliczyć ten kurs w danej chwili. Ustalenie kursu tylko do wypłaty kredytu i usiłowanie związania kredytobiorcy przyszłymi, jednostronnie ustalanymi kursami nie mogło być skuteczne.

Klauzule odwołujące się do kursów walut zawartych w tabeli kursów naruszają w rażący sposób interes konsumenta. Rażące naruszenie interesów konsumenta oznacza nieusprawiedliwioną dysproporcję praw i obowiązków wynikających z umowy, skutkującą niekorzystnym ukształtowaniem sytuacji ekonomicznej konsumenta oraz jego nierzetelnym traktowaniem (por. wyrok SN z 30 września 2015 r., sygn. akt I CSK 800/14, wyrok SN z 27 listopada 2015 r., sygn. akt I CSK 945/14, wyrok SN z 15 stycznia 2016 r., sygn. akt I CSK 125/15). Rażące naruszenie interesów konsumenta może wynikać także z poważnego naruszenia jego sytuacji prawnej – ograniczenia treści praw, które przysługują mu na podstawie umowy, utrudnienia w korzystaniu z tych praw bądź nałożenia na konsumenta dodatkowego obowiązku, którego nie przewidują przepisy prawa. Do takiej sytuacji doszło na gruncie niniejszej sprawy. W związku z tym wszelkie przesłanki pozytywne abuzywności należało uznać za spełnione.

Nie ma również znaczenia, w jaki sposób bank faktycznie wykonywał umowę i jakie czynniki rynkowe miały na to wpływ. Podkreślić należy, że istotnym dla oceny, czy dane postanowienie umowy jest niedozwolone, jest, zgodnie z art. 385 ² k.c., stan z chwili zawarcia umowy (por. uchwała SN z 20 czerwca 2018 r., sygn. akt III CZP 29/17). (...) wskazał, że, na kanwie art. 3 ust. 1 Dyrektywy 93/13/EWG, oceny nieuczciwego charakteru warunku umownego należy dokonywać w odniesieniu do momentu zawarcia danej umowy (por. wyrok (...) z 20 września 2017 r., sygn. akt C-186/16).

Aneks do umowy dopuszczający spłatę bezpośrednio w (...), bez stosowania abuzywnego sposobu przeliczania, pozostaje bez wpływu na jej nieważność, skoro nieważność ta występuje od początku. Umowa w całości nieważna od początku nie staje się ważna w wyniku podpisania aneksu.

Konsekwencją stwierdzenia abuzywności jest sankcja bezskuteczności niedozwolonych postanowień, połączona z przewidzianą w art. 385 ¹ § 2 k.c. zasadą związania stron umową w pozostałym zakresie. Należało zatem ocenić, w jaki sposób wyeliminowanie spornych klauzul abuzywnych wpływa na byt umowy.

Pozwany proponuje podstawienie w miejsce klauzuli abuzywnej kursu średniego NBP, podstawy do tego poszukując w art. 358 k.c. Również w tym zakresie apelujący nie ma racji. Trybunał Sprawiedliwości wskazał wielokrotnie, że jeżeli sąd w świetle całości okoliczności sprawy w postępowaniu głównym stwierdza nieuczciwy charakter postanowienia umownego, to powinien odstąpić od jej stosowania - zgodnie z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 (por. przykładowo wyrok (...)z dnia 18 listopada 2021 r. w sprawie C–212/20, pkt 57).

Aktualnie dominujące jest stanowisko, że art. 385 ¹ § 2 k.c. wyłącza stosowanie art. 58 § 3 k.c., co uzasadnia to, że nieuczciwe postanowienia waloryzacyjne nie powinny być zastępowane innym mechanizmem przeliczeniowym opartym na przepisach Kodeksu cywilnego (por. wyrok SN z 27 listopada 2019 r., sygn. akt II CSK 483/18).

Bez klauzuli waloryzacyjnej przedmiotowa umowa nie może się ostać. Nie zawierałaby bowiem wszystkich elementów koniecznych dla określenia treści stosunku prawnego. Po wyeliminowaniu mechanizmu waloryzacyjnego nie wiadomo, ile wynosiłaby kwota kredytu, skoro wypłata kredytu odbywała się w złotych, ale następnie przeliczanej na franki szwajcarskie. Brak byłoby również możliwości oszacowania wysokości poszczególnych rat, bowiem zabrakłoby jakiegokolwiek miernika określającego ich wysokość. Co prawda można byłoby określić rzeczywiście wypłaconą kwotę w złotych polskich, lecz nie wiadomo byłoby, na jakich zasadach miałaby być spłacana i w jakim stopniu już to nastąpiło.

Pozostawienie warunków umowy bez klauzuli waloryzacyjnej nie pozwalałoby na ocenę, jak kwota wypłacona przez bank ma się do kwoty kredytu wskazanej w umowie, ani też jaka część kredytu została spłacona. Wykluczenie spornej klauzuli doprowadziłoby nie tylko do zniesienia mechanizmu waloryzacji oraz różnic kursów walutowych, ale również do zaniknięcia ryzyka kursowego, które jest bezpośrednio związane z waloryzacją przedmiotowego kredytu do (...). Przy założeniu, że klauzule dotyczące ryzyka wymiany określają główny przedmiot umowy kredytu waloryzowanego, utrzymanie obowiązywania przedmiotowej umowy bez wewnętrznych sprzeczności i wkluczających się postanowień nie jest w ocenie Sądu Apelacyjnego możliwe. Nadto nie spełniałoby swej roli sankcyjnej i odstraszającej, którą podkreśla m.in. orzecznictwo (...). Należy zgodzić się jednocześnie ze stanowiskiem o braku przepisów dyspozytywnych, które mogłyby tak powstałą lukę uzupełnić. Orzecznictwo (...) potwierdza, że w takim przypadku nie byłoby zasadne zastępowanie ich przepisami o charakterze ogólnym (por. wyrok (...) z 3 października 2019 r., sygn. akt C-260/18). Wszelkie zarzuty proponujące utrzymanie umowy, nie były zasadne.

Sąd Apelacyjny stoi na stanowisku przeciwnym zastosowaniu art. 358 § 2 k.c. w celu wprowadzenia między stronami przeliczeń walutowych według kursu średniego NBP. Z uwagi na fakt, że wyeliminowane klauzule abuzywne miały charakter rozrachunkowy, brak jest podstaw do stosowania w ich miejsce regulacji dotyczącej ustalenia kursu waluty obcej w przypadku spełnienia świadczenia w walucie polskiej.

Art. 358 § 2 k.c. nie obowiązywał w chwili zawierania przez strony umowy, natomiast art. XXVI-LXIV ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Przepisy wprowadzające Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 16, poz. 94) wyklucza jego zastosowanie. Zgodnie bowiem z wyrażoną tam zasadą generalną do stosunków prawnych powstałych przed wejściem w życie aktu prawnego stosuje się prawo dotychczasowe, chyba że kolejne przepisy stanowią inaczej.

Z tych wszystkich względów, w ocenie Sądu Apelacyjnego, Sąd Okręgowy słusznie stwierdził nieważność całej umowy kredytu.

Orzekając w sprawie, Sąd Apelacyjny miał na uwadze, że z art. 378 § 1 k.p.c., stanowiącego o obowiązku rozpoznania sprawy w granicach apelacji, nie wynika konieczność osobnego omówienia przez sąd w uzasadnieniu wydanego orzeczenia każdego argumentu podniesionego w apelacji. Za wystarczające należy uznać odniesienie się do sformułowanych w apelacji zarzutów i wniosków w sposób wskazujący na to, że zostały one przez sąd drugiej instancji w całości rozważone przed wydaniem wyroku (por. wyrok SN z 5 października 2018 r., sygn. akt I CSK 608/17, wyrok SN z 22 sierpnia 2018 r., sygn. akt III UK 119/17, wyrok SN z 11 kwietnia 2018 r., sygn. akt II PK 20/17, wyrok SN z 4 kwietnia 2018 r., sygn. akt V CSK 266/17).

Wskazać należy, że sprawa o zapłatę nie może się obecnie toczyć i pozostaje zawieszona stąd odniesiono się do zarzutów dotyczących ustalenia nieważności umowy.

Przez wzgląd na powyższe, na podstawie art. 385 k.p.c., apelację co do rozstrzygnięcia w pkt I wyroku Sądu Okręgowego oddalono jako bezzasadną.

Wyrok, w którym zapadło to rozstrzygnięcie, nie jest wyrokiem częściowym. Został wydany jedynie w zakresie roszczenia o ustalenie, w takim zakresie bowiem Sąd Okręgowy we Wrocławiu podjął zawieszone postępowanie postanowieniem z 21 października 2024 r. i przedstawił akta wraz z apelacją Sądowi Apelacyjnemu. W związku z tym, że rozpoznanie apelacji dotyczyło jedynie powództwa o ustalenie, co zaznaczono w części wstępnej wyroku, oddaleniu apelacji nie towarzyszyło orzeczenie o kosztach postępowania apelacyjnego.

B. U.

ZARZĄDZENIE

1.  (...) (...)

2.  (...)

3.  (...)